Contact: (977) 9819267790
ध्वनि(Sound)

ध्वनि(Sound)

1.ध्वनि (Sound) भनेको के हो?

=> वस्तुको निरन्तर कम्पनबाट उत्पन्न हुने शक्तिलाई ध्वनि भनिन्छ।

  1. ध्वनिको स्रोत (Sources of Sound) भनेको के हो?

=> जुन वस्तुबाट ध्वनि उत्पन्न हुन्छ, त्यसलाई ध्वनिको स्रोत भनिन्छ। जस्तै: गितार, मादल, डम्फू, घण्टी, रेडियो, टेलिभिजन, बासुरी, सोनोमिटर आदि।

  1. ध्वनिको तीक्ष्णता (Pitch of Sound) भनेको के हो?

=> ध्वनिको तिखोपनलाई तीक्ष्णता भनिन्छ।

Note:

* अधातुबाट निस्कने ध्वनि भन्दा धातुबाट निस्कने ध्वनि बढी तिखो हुन्छ।

* नरम वस्तुबाट निस्कने ध्वनि भन्दा कडावस्तुबाट निस्कने ध्वनि बढी तिखो हुन्छ।

* नतन्किएको वस्तुबाट निस्कने ध्वनि भन्दा तन्किएको वस्तुबाट निस्कने ध्वनि बढी तिखो हुन्छ।

* मोटो तारबाट निस्कने ध्वनि भन्दा मसिनो तारबाट निस्कने ध्वनि बढी तिखो हुन्छ।

* छोटो बासुरीबाट उत्पन्न भएको ध्वनि भन्दा लामो बासुरीबाट उत्पन्न भएको ध्वनि बढी तिखो हुन्छ।

* वयस्कको भन्दा बच्चाको ध्वनि बढी तिखो हुन्छ।

* पुरुषको भन्दा महिलाको ध्वनि बढी तिखो हुन्छ।

* एउटै वस्तुलाई हल्का वा जोडले हिर्काउँदा ध्वनिको तीक्ष्णतामा कुनै फरक हुँदैन।

* ध्वनिको आवृत्ति (Frequency) बढेमा ध्वनिको तीक्ष्णता बढ्छ।

  1. ध्वनिको उच्चता (Loudness of Sound) भनेको के हो?

=> आवाज कति ठुलो वा शक्तिशाली छ भन्नु नै ध्वनिको उच्चता हो।

Note:

* एउटै वस्तुलाई हल्का हिर्काउँदा ध्वनिको उच्चता कम हुन्छ। त्यही वस्तुलाई कडा हिर्काउँदा ध्वनिको उच्चता बढी हुन्छ।

* मन्दिर तथा विद्यालयहरुमा टाढासम्म सुन्न सकियोस् भनेर बढी शक्ति लगाई कडा रुपमा हिर्काएर घण्टीबाट उच्चता बढी भएको ध्वनि उत्पन्न गरिन्छ। उच्चता बढी भएको ध्वनिमा शक्ति धेरै हुन्छ। त्यसैले यस्तो ध्वनि टाढासम्म प्रसारण हुन्छ।

  1. तरङ्ग कति किसिमको हुन्छ? ति के के हुन?

=> तरङ्ग दुई किसिमको हुन्छ। ति हुन्:-

  1. a) लङ्गिच्युडिनल तरङ्ग b) ट्रान्सभर्स तरङ्ग।
  2. लङ्गिच्युडिनल तरङ्ग भनेको के हो?

=> माध्यमका कणहरुको कम्पन र तरङ्ग प्रसारणको दिसा एउटै भएको तरङ्गलाई लङ्गिच्युडिनल तरङ्ग भनिन्छ। जस्तै: ध्वनि तरङ्ग।

  1. ट्रान्सभर्स तरङ्ग भनेको के हो?

=> माध्यमका कणहरुको कम्पन र तरङ्ग प्रसारणको दिसा आपसमा लम्ब भएको तरङ्गलाई ट्रान्सभर्स तरङ्ग भनिन्छ। जस्तै: प्रकाश तरङ्ग, पोखरीको स्थिर पानीमा ढुङ्गा हान्दा उत्पन्न हुने तरङ्ग।

Note:

पोखरीको पानीका कणहरु आ-आफ्नो स्थानमा रहेर क्रमबद्ध रुपले तलमाथि चल्दा ट्रान्सभर्स तरङ्ग किनारतिर सरेको देखिन्छ।

  1. ध्वनिको प्रसारण (Propagation of Sound) भनेको के हो?

=> ध्वनि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँसम्म पुग्ने क्रियालाई ध्वनिको प्रसारण भनिन्छ। जस्तै: कुराकानी गर्दा एकले बोलेको अर्कोले सुन्नु, आकाशमा मेघ गर्जेको आवाज पृथ्वीसम्म आउनु।

  1. ध्वनिको माध्यम (Medium of Sound) भनेको के हो?

=> जुन वस्तुबाट ध्वनि प्रसारण हुनेगर्छ, त्यसलाई ध्वनिको माध्यम भनिन्छ । जस्तै: ठोस (स्टिल), तरल (पानी) र ग्याँस (हावा)।

Note: विभिन्न माध्यममा 0°C तापक्रममा हुने ध्वनिको वेग:

ग्रेनाइट – 6000 m/s

स्टिल – 5200 m/s

एलुमिनियम – 5100 m/s

काँच – 5000 m/s

पानी – 1500 m/s

हाइड्रोजन – 1270 m/s

हावा – 332 m/s

कार्वनडाईअक्साईड – 258 m/s

  1. शुन्य माध्यम भनेको के हो?

=> हावा नभएको ठाउँलाई शुन्य माध्यम भनिन्छ । शुन्यमा ध्वनि प्रसारण हुँदैन।

पेज नं. 41 / अभ्यास

(क) कम्पन (ख) ध्वनि (ग) बढी तिखो (घ) उच्चता (च) तरङ्ग (छ) माध्यम (ज) 332 m/s

(क): (अ) कम्पन।

(ख): (आ) पदार्थको माध्यम।

(ग): (इ) तिखोपन।

3 (क) बजिरहेको घण्टीलाई हातले छुँदा ध्वनि निस्कन बन्द हुन्छ, किन?

=> बजिरहेको घण्टीलाई हातले छुँदा कम्पन रोकिन्छ र ध्वनि निस्कन बन्द हुन्छ।

(ग) पुरुष र महिलाको ध्वनिमा के भिन्नता छ?

=> पुरुष भन्दा महिलाको ध्वनि बढी तीक्ष्ण हुन्छ । [कारण: महिलाको ध्वनिको आवृत्ति (8.3 KHz) पुरुषको ध्वनिको आवृत्ति (6.5 KHz) भन्दा बढी हुन्छ।]

(घ) गितारबाट निस्कने ध्वनिको तीक्ष्णता बढाउन के गर्नु पर्छ?

=> 1) गितारमा मसिनो तार प्रयोग गर्नुपर्छ।

2) प्रयोग गरिएको तार बढी तन्काउनु पर्छ।

(ङ) उच्च ध्वनि कसरी निस्कन्छ? यस्तो ध्वनि किन टाढासम्म प्रसारण हुन्छ?

=> बढी शक्ति लगाएर वस्तुलाई कडा रुपमा हिर्काउँदा उच्च ध्वनि निस्कन्छ।

=> उच्चता बढी भएको ध्वनिले स्रोतदेखि बढी शक्ति बोकेको हुन्छ। त्यसैले यस्तो ध्वनि टाढासम्म प्रसारण हुन्छ।

(च)पानीमा उत्पत्ति हुने तरङ्गको चित्र बनाउनुहोस्।

=> पानीमा ट्रान्सभर्स तरङ्ग उत्पत्ति हुन्छ।

=> चित्र: पाठ्यपुस्तक हेर्नुहोस्।

(छ) कुनै स्रोतबाट निस्कने ध्वनि टाढा पुगेपछि किन मधुरो भएर जान्छ?

=> स्रोतबाट टाढा जाँदा ध्वनि तरङ्गले आँफुले बोकेको शक्ति क्रमशः छोड्दै जान्छ। त्यसैले स्रोतबाट टाढा पुगेपछि ध्वनि मधुरो हुन्छ।

Leave a Reply